Retorisk kakepynt og mytiske kjelder

I kjølvatnet av diskusjonen om Sverige som «Kyklopenes land» tidlegare i sumar, skreiv forfattaren Solveig Aareskjold ein engasjert kritikk i Klassekampen. Aareskjold var ikkje fyrst og fremst oppteken av poenga til Knausgård, men av måten debattantane bruker den klassiske litteraturen som det me kan kalla topoi. I klassisk retorikk var «topoi» (gr. «stader») dei stadene retorikaren henta argumenta sine frå. Eit påfallande trekk ved «kyklop-debatten» var nettopp korleis referansar til segner frå gresk mytologi vart nytta som forståingshorisont for debattklimaet i Sverige.

Som svar på at Knausgård karakteriserte Sverige som «kyklopenes land», trekte den svenske litteraturforskaren Ebba Witt-Brattström fram myten om Kassandra. Den trojanske prestinna med profetiske evner laut leva med ei forferdeleg forbanning: Ho spådde sant om alle framtidige ulukker, men utan at nokon trudde på henne. For Witt-Brattström er Kassandra eit bilete på at mannfolk flest, då som no, ikkje høyrer på kvinner som veit betre enn dei.

I spalta «Solveig salt» 6. juni kjem Aareskjold med to hovudinnvendingar til denne bruken av Kassandra-myten. Den fyrste kritiserer bruken av den klassiske arva som «retorisk kakepynt». Den andre innvendinga går på at Witt-Brattström skal gjeva eit skeivt bilete av kjønnstilhøva i dei ulike epokane i det gamle Hellas, sidan ho er informert av Christa Wolfs roman Kassandra frå 1983, i staden for av dei gamalgreske kjeldene. Må det vera ein gjennomført samanheng mellom eit klassisk, mytisk førelegg og det argumentet ein vil fremja i notida? Og gjekk kvinnene frå likestilling i «det homeriske universet» til undertrykking på 400-talet f.Kr., Athens stordomstid? Aareskjold meiner visst det:

Det homeriske universet er langt på veg eit gudinnevelde, og nede på jorda er mennene fullt klar over kor avhengige dei er av kvinnene. Å ikkje koma til orde er heller ikkje noko vanleg kvinneproblem hos dei antikke dramatikarane. At kvinnerollene ved teatera i Athen måtte spelast av menn, viser at utviklinga gjekk frå likeverd til undertrykkjing, ei undertrykkjing som i vår tid blir halden ved like av intellektuelle av begge kjønn som påstår at det har vore sånn alltid.

Aareskjold er ein spennande skribent fordi ho operer med eit vidt utsyn og brei danning; det er få som kjenner så godt til den klassiske (greske og romerske) og norrøne arva i den norske offentlege debatten i dag. Likevel meiner eg ho gjer det lettvint for seg når det gjeld desse spørsmåla.

Det var i klassisk tid (altså fom. 500-talet) grekarane starta å ta i bruk mytar på eit felt utanfor religionen, der dei opphavleg høyrde til. Poeten Pindar (ca. 520–440) skreiv epinikia, lange odar til sigerherrane i dei greske idrettsleikane. I desse odane brukte Pindar gjerne god plass på å skissera ei mytisk historie dåtidas tilhøyrarar kjende til, for deretter å samanlikna sigraren med den eller den mytiske helten eller guddomen. Men det var ikkje noko ein til ein-tilhøve. Det var gjerne einskildaspekt som vart jamførte, i tillegg til at mytestoffet også kunne brukast til åtvaring eller kontrast: «Slik denne personen gjorde, ifylgje historia, gjer ikkje dagens sigerherre – og det gjer han rett i!»

På det viset utnytta Pindar mytane til retorikk; figuren kallar me altså exemplum fordi dei omtala mytekarakterane er eksempel til etterfylging – eller også åtvaring. Dette er éin, hevdvunnen måte å omforma mytar på i retorikken. Christa Wolf gjer på si side ei skjønnlitterær omforming med romanen Kassandra. Ho bruker forteljinga om Kassandra og Trojakrigen for å allegorisk skildra det aust-tyske overvakingssamfunnet i samtida. Witt-Brattström gjer ein liknande manøver ved å gripa attende til Kassandramyten, slik han er formidla av Christa Wolf, og få den til å illustrera eit poeng om kvinneundertrykking. Aareskjold meiner Witt-Brattström gjer ein feil ved å «sausa ned dei klassiske førelegga med grufull kvinnemishandling» og at ho blandar saman «moderne dikting og historisk arv». Premissen er at det finst éin versjon av myten som er «historisk arv» og dimed, skjøner lesaren, meir historisk korrekt, og som seier noko sant om samtida myten oppstod i. Men det er snarare slik at stadige omformingar er mytens modus existendi. Mytar har ein heilt openberr funksjon i å illustrera eit argument og mana fram assosiasjonar frå ein lang tradisjon. Dette er ikkje «kakepynt».

Måten Aareskjold impliserer at mytematerialet skal handsamast på, heng saman med den andre kritiske kommentaren eg har til spalta hennar. Det er i utgangspunktet problematisk at ho bruker dei fantastisk-episke skildringane i Iliaden og Odysseen som sannferdige skildringar av stillinga til kvinner. Måten ho gjer det på, er dessutan eklektisk; skal ein fyrst prata om kvinnene i det arkaiske Hellas, lyt ein ta med meir enn berre gudinneveldet i Odysseen. Ein må også nemna til dømes Penelope, som får huset invadert av friarar medan mannen Odyssevs er borte. Penelope bed på eit tidspunkt skalden Femios om at han ikkje skal syngja noko som minner henne om den sakna ektemannen, men får fylgjande skjennepreike av sonen Telemakhos: «offentleg tale skal menn bry seg med – alle menn, men aller mest eg, for det er eg som har makt her i huset».[1] (Od. 1.358–59. Dette er mi eiga omsetjing; Arne Garborg har ikkje med denne irettesetjinga i attdiktinga si.)

Ekstra problematisk er det at Aareskjold verkar blind for at det ikkje ligg objektive kriterium bak den «historiske arva». Det er ikkje kvinnesaksaktivistar som har bestemt at Aiskhylos skal vera ein klassisk forfattar, og at hans versjon av myten om Kassandra skal vera den «rette». I all kanondanning ligg det ideologiske og politiske føringar bak. Slik sett er det ingen objektiv grunn til at Aiskhylos skal ha større autoritet når det gjeld korleis me tenkjer om ein oppfunnen, litterær karakter, enn det Christa Wolf har. Og skal ein argumentera for at kvinner i Athen var meir undertrykte enn kvinner ein annan stad i Hellas, fleire hundre år tidlegare, lyt ein koma med meir pålitande prov enn Homer.

– – –

[1] Dette poenget har eg frå Mary Beards vedunderlege føredrag «Oh Do Shut Up, Dear». Ho pratar om Telemakhos og Penelope i starten, men heile føredraget er verd å sjå.

Advertisements

Kom med eit innspel

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s